Зошто бев и се уште сум против Предлог-законот за јазиците во оваа форма?

УСТАВНО-ПРАВНА АНАЛИЗА НА ПРЕДЛОГ-ЗАКОНОТ ЗА УПОТРЕБАТА НА ЈАЗИЦИТЕ

  1. Основни прашања

1.Предлог-законот за употреба на јазиците е спротивен на Уставот на РМ, односно на Амандман 5 од Уставот. Најнапред, самиот наслов на предлог-законот е спротивен на уставната формулација содржана во став 2 од Амандман 5 каде стои „Друг јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните, исто така е службен јазик и неговото писмо, како што е определено со овој член“. Ако законот се донесе со сегашниот општ наслов на предлог-законот за употреба на јазиците ќе се направи правна забуна, но и забуна меѓу граѓаните дали овој закон се однесува и на македонскиот јазик, или само на јазиците на малцинските заедници.

Можното оправдување дека во правниот систем на земјата има посебен Закон за употреба на македонскиот јазик нема да ја отстрани опасноста дали законот за јазиците ја регулира употребата на сите јазици во државата, на што имплицира општиот наслов на предлог-законот за употреба на јазиците, или станува збор за посебен закон со кој треба да се уредат прашањата поврзани со употребата на другите јазици што согласно Уставот можат да се користат во државата.

Сметаме дека досегашниот наслов на Законот за употреба на јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во РМ и во единиците на локалната самоуправа е на линија на уставната норма, отколку предложениот наслов на предлог-законот.

2.Согласно член 51 од Уставот, во Република Македонија законите мораат да бидат во согласност со Уставот, а сите други прописи со Уставот и со закон. Секој е должен да ги почитува Уставот и законите.

Оттука, постои уставна обврска за секој предлагач на законите, како и за Собранието на РМ како надлежен орган да донесува закони, секој предлог-закон да биде составен и изгласан во согласност со највисокиот правен акт во државата, а тоа е Уставот.

Предлог-законот за употреба на јазиците ја уредува конкретната употреба на албанскиот јазик на многу поширок начин од оној што е утврден во Уставот. Амандаманот 5 од Уставот, како и Рамковниот договор (во точка 6.5., 6.6., 6.7., 6.8, како и во Анекс Б), на кои се повикува предлагачот на законот во образложението на предлогот, прашањето за употребата на јазиците на малцинските заедници го имаат уредено на далеку потесен  начин од оној во предлог-законот поради што е и констатацијата дека тој излегува од уставната рамка.

Предлог-законот многу пошироко од Уставот ја уредува употребата на албанскиот јазик во Република Македонија од што може да се изведе заклучокот дека станува збор за предлог-закон за употреба на албанскиот јазик. Оттука, логично се заклучува дека предлог-законот излегува надвор од рамката на уставната норма, односно предлог-законот нема уставен основ врз кој се предлага за да започне постапката за негово донесување.

3.Согласно Деловникот, една од основните обврски на Законодавно-правната комисија во Собранието на РМ е да ги разгледува прашањата што се однесуваат на усогласеноста на законите и на другите акти со Уставот и со правниот систем, како и нивната правно-техничка обработка. Оттука, а имајќи предвид дека содржината на предлог-законот излегува надвор од рамката на Амандманот 5,  Законодавно-правната комисија треба да го врати предлог-законот на доразработка во насока на усогласување на неговата содржина со содржината на Амандман 5 од Уставот со цел законот да има издржана уставна основа за негово натамошно разгледување и донесување од страна на пратениците во Собранието.

4.Од друга страна, со ставањето европско знаменце на предлог-закон што нема допирна точка со правото на ЕУ, со ниту една директива од ЕУ се манипулира и се злоупотребува категоријата европско знаменце. Во член 135 од Деловникот на Собранието на РМ јасно стои дека воведот на предлог-законот на кој има ставено европско знаменце, покрај вообичаените елементи, како што се, оцена на состојбите во областа што треба да се уреди со законот и причините за донесување на законот, целите, начелата и основните решенија на предлогот на закон, оцена на финансиските последици од предлогот на закон врз Буџетот и другите јавни финансиски средства и процена на финансиските средства потребни за спроведување на законот треба да содржи и:

– преглед на регулативите од други правни системи  и усогласеност на предлогот на закон со правото на Европската унија,

– преглед на законите што треба да се изменат со донесувањето на законот и прописите што треба да се донесат за спроведување на законот и

– други последици што ќе произлезат од предложените решенија.

При тоа, во член 135 од Деловникот исто така се вели дека кога предлогзаконот содржи одредби со кои се врши усогласување со правото на Европската унија, во воведот се наведуваат и податоци за изворниот акт на Европската унија со полн назив, број и датум.

Во член 135, став 5 од Деловникот е наведено дека со предлогот на закон се поднесува и изјава за усогласеност, потпис на надлежниот министер и јасно наведување на правниот акт на Европската унија со кој е извршено усогласувањето.

Во член 136 од Деловникот стои „Ако предлогот на закон не е подготвен во согласност со одредбите на овој деловник, претседателот на Собранието, пред да го достави на пратениците, ќе побара од предлагачот да го усогласи со одредбите на овој деловник. Ако предлагачот не го дополни предлогот на законот во рок од 15 дена од барањето на претседателот на Собранието се смета дека предлогот на законот не е поднесен“.

Со поднесениот предлог-закон за употреба на јазиците ниту се усогласува одредена област со правото на ЕУ, ниту пак истиот е дел од обврските што РМ ги има преземено кон ЕУ. Не постои никаква директива за јазици, или за малцински права, или каков било друг правен акт на ЕУ од кој треба да произлезе ваков предлог-закон. Во случајов може да се констатира манипулирање со категоријата европско знаменце и повреда на член 135 и на член 136 од Деловникот на Собранието од страна на предлагачот, Министерството за правда, кој со цел да ја оправда скратената постапка за донесување на предлог-законот за употреба на јазиците го злоупотребува европското знаменце, и го повредува Деловникот на Собранието на РМ.

Очигледно е дека Владата, но и надлежните функционери во Собранието на РМ го злоупотребуваат европското знаменце за свои партиски и политички цели и интереси со цел протнување на законот преку мала врата, набрзина, без да се дозволи суштинска дебата и расправа за овој исклучително важен закон за државата.

Да потсетиме дека Република Македонија до сега примила осум позитивни извештаи од ЕУ со препорака за добивање датум за отпочнување на преговорите за членство во Унијата и подготвила 17 Извештаи за исполнување на условите за членство во НАТО кои се позитивно оценети од страна на релевантните органи на овие организации.

Во ниту еден од сите тие извештаи донесување на Закон за употреба на јазиците не е утврден како услов за евро-атлантските интеграции на државата. Тоа што Владата усвоила Националната програма за усвојување на правото на ЕУ за периодот 2017-2019 и во таа програма предвидела донесување на Закон за употреба на јазиците не е резултат на европските барања и бенчмаркови, туку е резултат на меѓупартиските преговори меѓу ДУИ, неколку други албански политички партии, од една, и СДС, од друга страна.

По начинот како се сака да се протне на мала врата, и по неговата содржинска неусогласеност со Уставот, овој закон може да се оквалификува како неевропски.

Законот за употреба на јазикот што го зборуваат најмалку 20 проценти од граѓаните во Република Македонија и во единиците на локалната самоуправа е донесен во 2008 година и преставува збир на одредби од посебните закони кои го уредуваат прашањето за употребата на јазиците. Овој закон и измените од 2011 година не се означени со европско знаменце. Како е можно сега во 2017 година тој закон да биде поставен како услов за евроинтеграциите и да носи европско знаменце. Манипулациите се очигледни.

  1. Содржина и суштина на Амандманот 5 од Уставот на РМ

1.Амандманот 5 од Уставот прави јасна разлика меѓу прашањето за употреба на јазик од страна на граѓаните (општа формулација што се однесува на сите), од една страна, и правото на комуникација на граѓаните со органите на државната власт, или во единиците на локалната самоуправа на друг јазик, различен од македонскиот јазик, од друга страна.

Правото на комуникација на граѓаните со наведените органи Уставот го регулира како лично, индивидуално право на секој граѓанин што има потреба да се обрати на јазик различен од македонскиот, а не како колективно право на заедниците. Токму затоа во Амандманот 5 од Уставот стои дека право на граѓанинот е да комуницира, да се обраќа до органите на државната власт на својот јазик. Уставот никаде не вели дека тоа е обврска. Уште повеќе, Уставот никаде не ја регулира постојаната употреба на албанскиот јазик како втор службен јазик по автоматизам со цел албанскиот јазик да биде изедначен со македонскиот јазик во органите на државната власт, и во органите на единиците на локалната самоуправа.

Напротив. Амандман 5 од Уставот уште во став 1 и во став 2 прави јасно и прецизно разграничување во употребата на македонскиот јазик како службен јазик и неговото писмо како службено писмо на целата територија на РМ и во нејзините меѓународни односи, од една страна, и друг јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните, кој исто така може да биде службен јазик, како што е определено со овој член, односно со амандманот 5 од Уставот.

  1. Последниот дел од ставот „како што е определено со овој член“ јасно ја дефинира рамката во која мора да се движи новиот закон за употреба на јазиците. Овој дел од ставот утврдува, гарантира обврска за секој и за секого дека употребата на албанскиот и на другите јазици во РМ ќе мора да биде во согласност со уставната норма, а не така како што е сега дефинирано со предлог-законот. Во моментов, со предложениот закон, законот се издигнува над Уставот, над уставната норма, и создава обврски за граѓаните, за сите физички и правни лица во државата да го употребуваат албанскиот јазик на цела територија на државата што не е предвидено со Уставот.
  2. Намерата на предлагачот на законот, албанскиот јазик да го изедначи со македонскиот јазик на територијата на цела држава, и со тоа директно да се спротивстави на став 1 од Амандман 5 од Уставот е очигледна упте во член 1 од предлог-законот за употреба на јазиците.

Во член 1, став 2 стои „друг јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните (албански јазик), исто така, е службен јазик и неговото писмо, согласно овој закон“. Издвојувањето на албанскиот јазик во заграда и неговото регулирање како „службен јазик согласно овој закон“ е во контекст на она што беше погоре посочено како противуставно.

Имено, за разлика од став 2 од Амандман 5 каде што е утврдено дека „друг јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните, исто така, е службен јазик и неговото писмо, како што е определено СО ОВОЈ ЧЛЕН, и на недвосмислен начин се упатува на обврска за законско уредување на употребата на јазиците согласно членот од Уставот, предлог-законот во член 1, став 2 вели дека „Друг јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните (албански јазик) исто така, е службен јазик и неговото писмо, СОГЛАСНО ОВОЈ ЗАКОН. Уставот обврзува за почитување на уставниот член, додека предлог-законот обврзува за почитување на ЗАКОН што е тешка повреда на хиерархијата на правните норми воспоставена согласно Уставот во правниот систем на државата. Повредата на Уставот е очигледна уште во член 1 од предлог-законот, а намерата е многу провидна, бидејќи се гледа дека она што не е напишано во Уставот треба да биде протнато со закон, односно намерата е законот да го надополни она што Уставот не го содржи. А не го содржи ниту Рамковниот договор. Ова значи дека Министерството за правда, како предлагач на законот ја проширува содржината на Рамковниот договор и на Амандманот 5 од Уставот.

Членот 1, став 3 го проширува и опсегот на примена на овој закон.

Во ставот 3 стои дека „во сите органи на државната власт во РМ, централни институции, јавни претпријатија, агенции, дирекции, установи и организации, комисии, правни лица кои вршат јавни овластувања согласно закон и други институции, службен јазик покрај македонскиот јазик и неговото писмо е и јазикот што го зборуваат 20% од граѓаните на РМ и неговото писмо, на начин определен со овој закон“.

За разлика од став 3 од член 1 на предлог-законот, во Амандман 5, став 5 стои „Во органите на државната власт во РМ службен јазик различен од македонскиот јазик може да се користи во согласност со закон“.

  1. Прашање до предлагачот на законот и до целата Влада: дали органи на државна власт се Уставниот суд на РМ, средни училишта, факултети, градинки, здравствени домови, здравствени клиники, јавни претпријатија и други, разно-разни комисии, организации, итн?

Дали предлагачот на законот навистина не знае кои се органите на државната власт во РМ, или пак намерно сака да ја прошири уставната норма и со органи, односно со правни лица што вршат јавни овластувања и истите да ги претстави како органи на државна власт иако тие согласно правниот систем на државата тоа не се. Станува збор за две различни категории.

Преку проширувањето на обврската за употреба на албанскиот јазик и кај правните лица што вршат јавни овластувања согласно закон, како и во други институции практично се имплицира, се наметнува обврска за употреба на албанскиот јазик како службен јазик на цела територија на РМ. Согласно став 3 од членот 1 на предлог-законот, во сите овие, а и во многу други органи, организации, институции, службен јазик покрај македонскиот јазик и неговото писмо е предвидено да биде и албанскиот јазик и неговото писмо.

  1. Дека предлагачот има намера да го официјализира албанскиот јазик како службен јазик на цела територија на државата се гледа и со ставот 4 на член 1, каде е одделена употребата на друг јазик различен од македонскиот во единиците на локалната самоуправа. Ова значи дека со првите три става од членот 1 на предлог-законот се заокружува употребата на македонскиот и на албанскиот јазик како два службени јазици на цела терориторија на Република Македонија, за да веќе во став 4, предлагачот се враќа на цитирање на уставната норма за употреба на друг јазик различен од македонскиот во единиците на локалната самоуправа каде што покрај македонскиот јазик се употребува и јазикот што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните. Ваквата неуставна дистинкција има за цел најнапред, да ги оддели двата службени јазика што се зборуваат на цела територија на државата (во член 1, став 2 и 3), а потоа и на останатите јазици што можат да се користат во единиците на локалната самоуправа ако друг таков јазик користат најмалку 20% од граѓаните (член 1, став 4), спротивно на Амандманот 5 од Уставот.

Ова неуставно разграничување продолжува и во член 2 од предлог-законот каде стои дека „граѓаните имаат право да употребуваат кој било од наведените службени јазици и нивни писма од член 1 став (1) и (2) од овој закон. Се наведува дека „институциите од член 1, став (3) од законот, како и другите институции имаат обврска да им овозможат на граѓаните користење, употреба и примена на тие службени јазици и нивните писма во која било постапка, како и спроведување на тие постапки на тој службен јазик и писмо“.

  1. Уставна основа за водење на судски постапки
  2. Да биде парадоксот и неуставноста на предлог-законот уште поголема во членот 2, став 2 од предлог-законот стои дека „во согласност со правото на граѓаните да употребуваат кој било од наведените службени јазици во судските, управните, извршните постапки, предистражните и истражните постапки, кривичните и прекршочните постапки, парничните и вонпарничните постапки, во постапката за извршување на санкции, како и во другите постапки предвидени со други закони. Судовите, јавните обвинителства, како и сите други органи, тела и други институции се обврзани да овозможат користење, употреба, примена на кој било од службените јазици од членот 1 став 1 и 2 и нивните писма во тие и други постапки“.

Според член 9 од предложениот закон, во судските, управните, кривичните, прекршочните постапки, парничните и вонпарничните постапки, во извршните постапки, во предистражните и истражните постапки, во постапката за извршување на санкции, како и во другите постапки пред судовите, јавните обвинителства, како и во сите други органитела и институции, граѓаните имаат право да употребуваат кој било од наведените службени јазици од членот 1, став 1 и став 2. Во членот 9 од предлог-законот стои дека сите судови, јавни обвинителства, како и сите други органи, тела, и други институции СЕ ОБВРЗАНИ да го овозможат користењето, употребата и примената на кој било од службените јазици од членот 1 став 1 и 2 и нивните писма во тие и други постапки.

  1. Предвидено е дека во судските, управните,кривичните и прекршочните постапки, парничните и вонпарничните постапки, извршните постапки, предистражните и истражнитепостапки, во постапката за извршување на санкции, како и во другите постапки пред судовитејавните обвинителства, како и сите други органитела и институции, на барање на само еден граѓанин, странка во постапката што сака да го применува албанскиот јазик, тоа да му биде задолжително овозможено како составен дел на постапката. При тоа, со овој член не се предвидува само право на странката на преведувач на другиот јазик, како што е уредено со постојниот закон, туку е предвидена кумулативна примена на Македонскиот јазик и неговото писмо и на Албанскиот јазик и неговото писмо како обврска за државните органи.

 

  1. Сите судски постапки,како и постапките во сите други органи и телаќе се водaт на македонски јазик и неговото кирилско писмо, и на јазикот кој го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија и неговото писмо ако судија, јавен обвинител, странка, или друг учесник во постапката е лице кое зборува јазик што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија. Тоа значи дека постапките пред судовите и јавните обвинителства, како и пред сите други органи и тела ќе се водат на двата, како што е предвидено со предлог-законот, службени јазика во државата- на Македонскиот јазик и неговото писмо, и на Албанскиот јазик и неговото писмо доколку судија, јавен обвинител, странка или друг учесник во постапката е лице кое зборува јазик кој го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија.

 

  1. Сите одлуки, писмена и други акти што произлегуваат од постапкитеутврдени во членот 2 на предлог-законот ќе треба да се носат и да се издаваатна двата службени јазика доколку судија, јавен обвинител, странка или друг учесник во постапката е лице кое зборува јазик кој го зборуваат најмалку 20% од граѓаните во Република Македонија. Од овој член  може да се заклучи дека водењето на судските постапки и донесувањето и издавањето на судските одлуки на Македонски јазик и на Албански јазик и нивните писма ќе се спроведува според етничката припадност на судијата, јавниот обвинител, странката или друг учесник во постапката. Ако едно од наведените лица е албанец по етничка припадност, постапката ќе мора да се води и на албански јазик, и одлуките да се донесуваат и издаваат на двата службени јазика на целата територија на државата.

 

Што ќе значи ова од практичен аспект?

На пример: Ако се спроведува кривична постапка пред суд по поднесено обвинение против 5 обвинети лица, во која постапка има 5 бранители, јавен обвинител, еден судија и двајца судии поротници, 2 вештаци и десет сведоци или вкупно 26 лица, и ако само едно од тие лица е Албанец, постапката пред судот задолжително ќе мора да се води на Македонски јазик и неговото писмо, и на Албански јазик и неговото писмо. Ова значи дека ќе мора да се водат два записника за главната расправа на Македонски јазик и на Албански јазик, и на нивните писма, ќе мора да има двајца записничари и двајца преведувачи. Ако се водат два записника на двата јазика, кој ќе ги диктира записниците и кој записник ќе се смета за веродостоен, тој на Албански или тој на Македонски јазик?  Кој ќе ја утврди веродостојноста на записниците? Што со постапката пред повисокиот суд, во жалбената постапка?

Овој пример се однесува и на сите други судски постапки: прекршочни, парнични, прекршочни, вонпарнични, управни спорови, управни постапки и други постапки што се водат пред судовите и пред јавните обвинителства.

Да потсетиме. Согласно стратегијата за реформите во судството од 2004 година беше извршено изменување на Уставот на Република Македонија. На 7 декември 2005 година Собранието на Република Македонија со Одлука ги прогласи Амандманите од XX до XXX на Уставот на Републкика Македонија поврзани со судскиот систем на РМ.

Прашањето за употребата на јазикот при водењето на судските постапки е уредено со амандманот XXV на Уставот. Според овој амандман, постапката пред судовите се уредува со закон што се донесува со двотретинско мнозинство од вкупниот број пратеници.

Употребата на јазикот во постапките пред судовите е уредена со Законот за кривичната постапка, Законот за парничната постапка, Законот за вонпарничната постапка, Законот за управните спорови, а во управната постапка со Законот за општата управна постапка и други процесни закони.

Сите наведени процесни закони се системски и се донесени со двотретинско мнозинство од вкупниот број пратеници во Собранието, од кои најголемиот број во времето од 2008 до 2015 година.

Законот за кривичната постапка е донесен на 17 ноември 2010 година. За негово донесување гласале 81 пратеник, односно две третини од вкупниот број пратеници на Собранието, меѓу кои и пратениците на ДУИ.

Според членот 8 од Законот за кривичната постапка, во кривичната постапка службен јазик е македонскиот и неговото кирилско писмо. Друг службен јазик што го зборуваат најмалку 20%  од граѓаните и неговото писмо во постапката се користат во согласност со закон. На никого во постапката не му е скратено правото да зборува на својот јазик. Со Законот се гарантира правото на обвинетиот, оштетениот, приватниот тужител, сведоците и другите учесници што зборуваат службен јазик поинаков од македонскиот во постапката да го употребуваат својот јазик и писмо.

Освен тоа, со членот 10 се гарантира правото на граѓаните што зборуваат службен јазик поинаков од македонскиот поднесоците да може да ги поднесуваат на својот јазик и писмо, кои се преведуваат и се доставуваат до странките. Поканите, одлуките и другите писмени документи на граѓаните што зборуваат службен јазик поинаков од македонскиот јазик ќе им се достават и на тој јазик.

Одредбите од Законот за кривичната постапка за употреба на јазикот во постапката соодветно се применуваат и во прекршочната постапка.

Законот за парничната постапка е донесен на 15 септември 2005 година, а значајни измени и дополнувања на Законот се донесени на 25 јули 2010 и на 22 јули 2015 година. За донесување на законите гласале и пратениците на ДУИ во Собранието. Според членот 6 од Законот, парничната постапка се води на македонски јазик и неговото кирилско писмо.

Во парничната постапка друг службен јазик и неговото писмо што го зборуваат најмалку 20%  од граѓаните се користат во согласност со овој закон. Припадник на заедница кој како странка или друг учесник во постапката не го разбира и не го зборува македонскиот јазик и неговото кирилско писмо има право на преведувач, а трошоците за преведувањето паѓаат на товар на судот. Судот е должен да ја поучи странката, односно другиот учесник во постапката за правото предвидено во ставовите 2 и 3 на овој член.

Претседателот на советот или судија поединец е должен да ги внесе во записникот поуката на судот и изјавата на странката, односно на другиот учесник во постапката. Одредбите од Законот за парничната постапка за употреба на јазикот во постапката се однесуваат и на Законот за вонпарничната постапка, донесен исто така со двотретинско мнозинство на 18 јануари 2008 година.

Законот за управните спорови е донесен на 17 ноември 2010 година со двотретинско мнозинство, во членот 7-а се предвидува дека доколку овој закон не содржи одредби за постапката во управните спорови, соодветно ќе се применуваат одредбите од Законот за парничната постапка.

Според амандман XXX на Уставот, Јавното обвинителство ги врши своите функции врз основа на Уставот и законите и меѓународните договори ратификувани во согласност со Уставот. Функцијата на јавното обвинителство ја вршат Јавниот обвинител на Република Македонија и јавните обвинители.

Надлежноста, основањето, укинувањето, организацијата и функционирањето на јавното обвинителство се уредува со закон што се донесува со двотретинско мнозинство гласови од вкупниот број пратеници. Законот за јавното обвинителство е донесен на 12 декември 2007 година и беше доставен на верификација на Венецијанската комисија.

Согласно одредбите од Законот за кривичната постапка, јавното обвинителство ја спроведува истражната и предистражната постапка. Според  членот 10 од овој Закон, Јавниот обвинител во извршувањето на функцијата соодветно ги применува одредбите од Законот за кривичната постапка, што се однесуваат на употреба на јазикот во постапката.

Сите системски закони што се однесуваа на судските реформи имаа целосна прифатеност и верификација од страна на ЕУ, бидејќи беа работени согласно експертските мислења и сугестии на стручни лица од ЕУ. Согласно компаративните искуства, законите од областа на судските постапки содржат одредби за употреба на јазикот на кој се води постапката. Така, според членот 8 од Законот за кривичната постапка на Хрватска, во кривичната постапка во употреба е хрватскиот јазик и латинското писмо. Со Законот се гарантира правото на секој учесник во постапката да говори на својот јазик, а се предвидува и право на преведувач ако странката тоа го побара од страна на судот.

Во член 6 од Законот за кривичната постапка на Словенија се наведува дека кривичната постапка се одвива на словенечки јазик. Во Законот за кривичната постапка на Сојузна Република Германија се говори на јазикот на судот. Во параграфот 259 се наведува дека обвинетиот кој не го владее јазикот на судот се испитува и известува со преведувач.

  1. Службена должност за употреба на албанскиот јазик како службен јазик
  2. Во член 6 од предлог-законот се утврдува ОБВРСКА за сите институции и органи набројани во член 1, став 3 и член 2, став 3 ПО СЛУЖБЕНА ДОЛЖНОСТ да обезбедат употребата, комуникацијата, како и постапките да се одвиваат на двата службени јазика, а исто така е предвидена и обврска по службена должност сите одлуки и други акти, како и легитимациите што произлегуваат од надлежноста на институциите од член 1 став 3, и член 2 став 3 од предлог-законот, како и сите други институции да бидат објавени двојазично-на македонски јазик и на албански јазик. И веб страниците на институциите од член 1, содржината на веб страниците, како и називите на институциите од член 1 став 3, и член 2 став 3 мора да бидат двојазични.

Дека со предлог-законот се прави јасно разграничување на два службени јазици на цела територија на државата, од една страна, и други јазици што се употребуваат во единиците на локалната самоуправа каде најмалку 20% од граѓаните зборуваат јазик различен од македонскиот, од друга страна, најдиректно упатува и членот 7 од предлог-законот.

Дека албанскиот јазик се официјализира како службен на цела територија на РМ најексплицитно се гледа во членот 8, како и во член 16, став 2 од предлог-законот каде стои дека „на граничните премини на РМ и аеродромите кои се наоѓаат на подрачјата каде најмалку 20% од граѓаните зборуваат јазик различен од македонскиот јазик називите на институциите, другите натписи, и патокази се пишуваат двојазично-на македонски и на албански јазик и на писмата на двата јазика.

  1. Заради остварување на целите на предлог-законот, промовирање, заштита и воедначена примена на албанскиот јазик како службен јазик на цела територија на РМ во предлог-законот е предвидено да се основа и посебна Агенција за примена на јазикот што го зборуваат најмалку 20% од граѓаните на РМ.

За разлика од предлог-законот Уставот ја користи формулацијата „кој било граѓанин кој живее во единиците на локалната самоуправа во која најмалку 20% од граѓаните зборуваат службен јазик различен од македонскиот јазик, во комуникација со подрачните единици на министерствата, МОЖЕ да употреби кој било од службените јазици и неговото писмо.

Натаму, во Амандман 5, став 4 стои дека „Подрачните единици надлежни за тие единици на локална самоуправа одговараат на македонски јазик и неговото кирилско писмо, како и на службениот јазик и писмо што го употребува граѓанинот. СЕКОЈ ГРАЃАНИН ВО КОМУНИКАЦИЈА СО МИНИСТЕРСТВАТА може да употребува еден од службените јазици и неговото писмо, а министерствата одговараат на македонски јазик и неговото кирилско писмо, како и на службениот јазик и писмото што го употребува граѓанинот.“ Како што може да се забележи Уставот не зборува за должност, за обврска да се применува албанскиот јазик во органите на државната власт, но и во централните институции, јавните претпријатија, агенциите, установите и организациите, комисиите и сите правни лица со јавни овластувања, како што е пропишано во предлог-законот, туку за можност, за индивидуално право на секој граѓанин. Оваа Агенција заедно со предвидениот Инспекторат за употреба на јазиците во состав на Министерството за правда не се предвидени во Законот за организацијата и работата на органите на државната управа, закон што исто така се носи со двотретинско мнозинство гласови од вкупниот број пратеници во Собранието. И во овој случај, како и во претходните со уредувањето на прашањето за употреба на албанскиот јазик во судските и другите видови постапки каде законите се носат со 2/3 мнозинство од гласовите, со овој обичен закон што може да се донесе со просто мнозинство од пратениците во Собранието се суспендираат системски закони во земјата.

  1. Она што е исто така многу важно е дека Амандман 5 никаде не зборува за обврски, за должности во однос на примената на албанскиот јазик. Наспроти ова, во предлог-законот е утврдена прецизна обврска во форма на службена должност за примена на албанскиот јазик на цела територија што е противуставно. Ова службена должност преведена на обичен јазик значи дека буквално насекаде, во сите органи набројани во законот, но и во други институции што не се набројани, но фигурираат како други институции во законот, се воведува обврска за примена на албанскиот јазик како службен јазик со утврдување на соодветни казни во случај на негова непримена.
  2. Прекршочна одговорност за повреда на сите одредби од законот
  3. Во член 32 е предвидена и глоба во износ од 4.000 до 5.000 евра во денарска противвредност за прекршок што ќе се изрече на органите наведени во член 1 став 3, член 2 став 3, како и на сите други институции за непочитување на одредбите од овој закон.

Исто така, и глоба во износ од 30% од одмерената глоба ќе му се изрече на службеното лице и одговорното лице во органите од став 1 од член 32. Казнувањето ќе се однесува на повреда на сите одредби од предлог-законот, а не како што е во другите закони со прецизирање на висината на казната и опис на прекршокот за повреда на одделни членови од законот. Во предлог-законот е утврдено дека висината на казната ќе зависи од проценката на новиот Инспекторат за употреба на јазиците што е предвидено да ги казнува сите физички и правни лица кои нема да го применуваат законот така како што е напишан. Ова значи дека законодавецот преку силата на законот, на присилен начин, има за цел да ја овозможи употребата на албанскиот јазик како службен јазик на територија на цела држава спротивно на Уставот.

  1. Предлог-закон без преодни и завршни одредби и без проценка на финансиски импликации

Спорно во предлог-законот е што во него нема ниту преодни, ниту завршни одредби. По својот карактер преодна одредба е членот 23 од Законот во кој се пропишани роковите за исполнување обврски на повеќе субјекти кои треба да бидат преземени за имплементирање на законот:

  1. Во рок од една година од денот на влегувањето на сила на овој закон сите надлежни институции се обврзани да ги донесат подзаконските акти за спроведување на овој закон;
  2. Во рок од шест месеци од денот на влегување во сила на овој закон, институциите се обврзани да ги спроведуваат обврските наведени во член 7 од овој закон (кој се однесува на називите на институциите) ;
  3. Владата на Република Македонија веднаш после влегувањето во сила на овој закон ќе развие програма за покренување на јавната свест за примената на овој закон;
  4. Во рок од една година одредбите од другите закони се усогласуваат со одредбите на овој закон;
  5. Во случај на неусогласеност на одредбите на овој закон со јазичните одредби на друг закон, органите се должни да ги применуваат одредбите од овој закон.

Од посебно значење се став 4 и став 5 на овој член, со  кој се предвидува обврска за усогласување на одредбите од другите закони со Законот за употреба на јазиците и доколку во тој рок не се изврши усогласување на јазичните одредби, по автоматизам се применуваат одредбите од Законот за употреба на јазиците. Вакво решение во најмала рака е правна дрскост и правна некултура. Ова веројатно е уникатно, некакво Соломонско решение за обезбедување примена на Законот за употреба на јазиците по автоматизам.

Владата на РМ како предлагач на законите се претпоставува дека треба да знае дека закон што е донесен со двотретинско мнозинство (какви што се сите закони од сферата на судството, јавното обвинителство и судските постапки) не може да се изменува со Закон што се донесува со најмалку 1/3 од присутните пратеници во Собранието (40 пратеници) и Бадинтерово мнозинство од присутните пратеници, како што се донесува Законот за употреба на јазиците.

Со закон што се донесува со најмалку 40 пратеници не може да се изменат или дополнат системски закони што се носат со двотретинско мнозинство од вкупниот број пратеници, какви што се наведените судски процесни закони и други закони донесени од 2007 до 2015 година.

Правна еквилибристика и небулозно е да се предвиди автоматизам во примената на Законот за употреба на јазиците доколку во рок од една година не се усогласат јазичните одредби од другите закони. На Закон донесен со најмалку 40 пратеници му се дава сила на Устав со кој се дерогираат уставните норми, како и одредбите од законите што се носат со двотретинско мнозинство гласови од вкупниот број пратеници. Тоа во правната теорија и правната легислатива е непознато и не е прашање за дискусија.

И на крај, Секој предложен закон мора да има проценка за потребните финансиски средства за негово спроведување. Во предложениот закон само се наведува дека законот ќе предизвика финансиски импликации и толку. Нема детална проценка на финансиските трошоци на органите, правните субјекти кои ќе бидат должни да го применат законот. Така како што е предложен законот ќе бидат потребни големи финансиски средства за вработување на илјадници преведувачи, лектори, стенодактилографи, дактилографи, записничари, инспектори, службени лица во Агенцијата и Инспекторатот, просторни и материјални средства за овие органи и други средства, со што ќе се предизвикаат сериозни буџетски трошоци, како и дополнителни трошоци кај стопанските субјекти, трговски друштва и други институции.

7.Заклучок

Законот за употреба на јазиците е неуставен во целина. Со него е предвидено воведување комплетна двојазичност на целата територија на Република Македонија. Двојазичноста е предвидена насекаде, во сите државни органи и тела на централно и на локално ниво, јавни претпријатија и установи, општествени и приватни правни субјекти.

Целта на Законот за употреба на јазиците е да се заобиколи менувањето на Уставот на Република Македонија со кое што менување би се официјализирала двојазичноста на целата територија на државата, што се прави со предлог-законот. Законот за употреба на јазиците не може се стави над Уставот како највисок правен акт на државата. Ниту еден закон не може да биде повисок од Уставот. Двојазичноста на целата територија на Република Македонија, исто така, не е дел ниту од Охридскиот рамковен договор.

Охридскиот рамковен договор е преточен во уставните амандмани (од Амандман IV до Амандман XVIII прогласени со Одлука на Собранието на РМ од 16.11.2001 година и Амандман XX-XXX што се однесуваат на реформите во правосудниот систем) со што легислативната рамка на тој договор е завршена работа. Секое натамошно споменување на Охридскиот рамковен договорот што е веќе ад-акта политички, а не правен документ не оди во насока на почитување на правото, и на принципот на владеење на правото како темелна вредност на уставниот поредок на РМ.

Тања Каракамишева- Јовановска